PIP z nowymi uprawnieniami. Od 8 lipca 2026 r. ryzyko kwestionowania umów cywilnoprawnych i B2B istotnie wzrośnie

Nowelizacja ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy w sposób istotny wzmacnia pozycję Państwowej Inspekcji Pracy w obszarze kontroli prawidłowości stosowanych form zatrudnienia. Pomimo że w toku prac legislacyjnych część pierwotnie projektowanych, bardziej restrykcyjnych rozwiązań została złagodzona, zasadniczy kierunek zmian pozostał niezmieniony. Ustawodawca wyposażył bowiem organy Państwowej Inspekcji Pracy w dalej idące instrumenty służące przeciwdziałaniu zastępowaniu umów o pracę umowami cywilnoprawnymi oraz współpracą realizowaną w formule B2B.

PIP otrzymuje instrument, który wzmacnia kontrolę nad formami zatrudnienia

Najdalej idącą zmianą jest przyznanie okręgowemu inspektorowi pracy kompetencji do stwierdzenia w drodze decyzji administracyjnej istnienia stosunku pracy w sytuacji, gdy zawarto umowę cywilnoprawną albo gdy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których – zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy – powinna zostać zawarta umowa o pracę. Oznacza to, że Państwowa Inspekcja Pracy uzyskuje instrument pozwalający na samodzielne przesądzenie, iż relacja prawna określona przez strony jako umowa cywilnoprawna albo współpraca B2B w rzeczywistości odpowiada cechom stosunku pracy.

W treści decyzji organ będzie określał podstawowe elementy stosunku pracy, w tym rodzaj umowy, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy oraz wysokość wynagrodzenia. Co do zasady stosunek pracy będzie uznawany za nawiązany od dnia wydania decyzji. Przedsiębiorcy będą mieli jedynie jeden miesiąc na wniesienie odwołania od decyzji.

Niezależnie od kompetencji do stwierdzania istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej, inspektorzy pracy zachowują również możliwość wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zainteresowanej – uczestniczenia w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy.

Najpierw polecenie, następnie decyzja – nowy mechanizm działania inspektora

Ustawodawca wprowadził rozwiązanie o charakterze łagodzącym. Organy Państwowej Inspekcji Pracy, po umożliwieniu stronom stosunku prawnego zajęcia stanowiska, będą uprawnione do wydania polecenia usunięcia naruszeń dotyczących niezawarcia umowy o pracę, jeżeli w stosunku prawnym łączącym strony dominują cechy stosunku pracy określone w art. 22 § 1 Kodeksu pracy.

Jednocześnie, warunkiem wydania przez PIP decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy, jest uprzednie niewykonanie takiego polecenia.

Oznacza to, że przed wydaniem decyzji administracyjnej inspektor pracy będzie mógł najpierw wydać polecenie usunięcia naruszeń, które to polecenie będzie zmierzało do doprowadzenia relacji prawnej do stanu zgodnego z prawem, a dopiero niewykonanie tego polecenia otworzy drogę do wydania decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy.

Ochrona osoby wykonującej pracę – nowe gwarancje

Nowe przepisy przewidują również mechanizmy ochronne dla osoby, której dotyczy postępowanie. Wydanie decyzji ustalającej istnienie stosunku pracy nie będzie mogło stanowić podstawy jakiegokolwiek niekorzystnego traktowania tej osoby, zwłaszcza nie będzie mogło uzasadniać wypowiedzenia stosunku pracy ani jego rozwiązania bez wypowiedzenia przez pracodawcę.

Dodatkowo, w sprawie o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy, jak również w sprawie z odwołania od decyzji okręgowego inspektora pracy stwierdzającej istnienie stosunku pracy, sąd będzie mógł udzielić zabezpieczenia polegającego na tym, że umowa w toku postępowania będzie mogła zostać zmieniona, wypowiedziana lub rozwiązana wyłącznie na zasadach określonych w przepisach prawa pracy dotyczących powszechnej oraz szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.

W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której relacja formalnie oparta na umowie cywilnoprawnej zacznie funkcjonować jak stosunek pracy jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sporu.

Interpretacja Głównego Inspektora Pracy jako nowe narzędzie ograniczania ryzyka

Istotną nowością jest również możliwość uzyskania interpretacji indywidualnej Głównego Inspektora Pracy w przedmiocie kwalifikacji danego modelu współpracy jako stosunku pracy. Taka interpretacja ma być wiążąca dla organów Państwowej Inspekcji Pracy, a zastosowanie się do niej ma wyłączać możliwość nałożenia sankcji w zakresie nią objętym. Wydana interpretacja indywidualna będzie przekazywana Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych i Krajowej Administracji Skarbowej.

Należy jednak podkreślić, że uzyskanie interpretacji indywidualnej nie wyłącza możliwości przeprowadzenia kontroli przez Państwową Inspekcję Pracy. W toku kontroli inspektor pracy będzie uprawniony do oceny rzeczywistego charakteru relacji prawnej, jeżeli ustalony stan faktyczny będzie odbiegał od tego, który został przedstawiony we wniosku o wydanie interpretacji.

Jedna decyzja, wiele skutków

Decyzja inspektora pracy będzie wywoływała istotne skutki nie tylko na gruncie prawa pracy, lecz również w sferze podatków i ubezpieczeń społecznych. Oznacza to konieczność traktowania danej relacji jako zatrudnienia pracowniczego i dokonywania jej odpowiedniego rozliczania. Na podmiot uznany za pracodawcę zostanie nałożony obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osoby, wobec której stwierdzono istnienie stosunku pracy, w terminie 7 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna albo orzeczenie sądu stanie się prawomocne.

Istotnym elementem reformy pozostaje również rozszerzenie współpracy pomiędzy Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz Krajową Administracją Skarbową. Ustawodawca przewidział stworzenie systemu współpracy i wymiany danych pomiędzy tymi instytucjami, co ma umożliwić wspólną analizę informacji w celu identyfikowania podmiotów o podwyższonym ryzyku naruszeń przepisów prawa pracy.

Nowelizacja przewiduje ponadto nawet dwukrotne zaostrzenie odpowiedzialności za wykroczenia przeciwko prawom pracownika. W niektórych przypadkach maksymalna wysokość grzywny będzie sięgać 90.000 złotych.

Nowe przepisy już od 8 lipca 2026 r.

W zakresie nowych uprawnień PIP do przekształcania umów cywilnoprawnych oraz B2B, które spełniają cechy stosunku pracy, w umowy o pracę – wejdzie ona w życie po upływie 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, co oznacza, że nowe przepisy (i uprawnienia PIP) będą obowiązywać od 8 lipca 2026 r.

Na uwagę zasługuje również rozwiązanie przejściowe korzystne dla pracodawców. Podmioty, które w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie nowych przepisów dobrowolnie doprowadzą relacje z osobami wykonującymi pracę do stanu zgodnego z przepisami prawa pracy, nie będą ponosiły odpowiedzialności określonej w art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, tj. karze grzywny od 2.000 zł do 60.000 zł, za wcześniejsze naruszenia polegające na nieprawidłowym stosowaniu umów cywilnoprawnych.

Słowo Końcowe

Nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy prowadzi do wyraźnego wzmocnienia kompetencji organów kontrolnych w zakresie weryfikacji prawidłowości podstaw zatrudnienia. Dla podmiotów korzystających z umów zlecenia, umów o dzieło czy modeli współpracy B2B oznacza to konieczność ponownej oceny, czy sposób wykonywania obowiązków w konkretnym stosunku prawnym nie odpowiada cechom stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 Kodeksu pracy.

Ryzyko zakwestionowania przyjętej podstawy współpracy będzie bowiem istotnie wyższe niż dotychczas, zaś skutki takiej oceny mogą okazać się doniosłe zarówno na gruncie prawa pracy, jak i w sferze obowiązków publicznoprawnych, w szczególności podatkowych oraz ubezpieczeniowych.

Autor:

aplikantka radcowska Paulina Olszańska-Zimnoch