Od 13 kwietnia 2026 roku w życie weszły nowe przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw dotyczące zwolnień lekarskich, które mają doprecyzować pojęcia pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem L4 oraz rozszerzą uprawnienia kontrolne ZUS. Kolejne zmiany zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2027 r. 

Podstawowa zasada pozostaje bez zmian: ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia. Nowością jest jednak to, że przepisy wprost definiują oba te pojęcia. Zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej, pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. Oznacza to, że znaczenie ma nie tyle forma prawna aktywności, ile jej zarobkowy charakter.

Ustawodawca przewidział jednak wyjątek. Za pracę zarobkową nie będą uznawane czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Ważne jest przy tym zastrzeżenie, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Pracodawca nie będzie mógł więc usprawiedliwiać angażowania pracownika na L4 tym, że sytuacja w firmie wymagała jego udziału.

Doprecyzowano również pojęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Są to wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Chodzi więc o takie zachowania, które mogą negatywnie wpłynąć na powrót do zdrowia. Ocena będzie zależała od okoliczności konkretnego przypadku, w szczególności od rodzaju choroby, przyczyny zwolnienia oraz zaleceń lekarskich. Jednocześnie przepisy wyraźnie wskazują, że aktywnością niezgodną z celem zwolnienia nie są zwykłe czynności dnia codziennego ani czynności incydentalne, jeżeli ich podjęcia wymagają istotne okoliczności. Samo wyjście do apteki, lekarza czy wykonanie podstawowych obowiązków życia codziennego nie powinno więc automatycznie prowadzić do utraty prawa do świadczenia.

L4 pod lupą ZUS i pracodawcy

Nowe przepisy porządkują także zasady kontroli L4. ZUS zgodnie z nowym brzmieniem art. 68 ustawy zasiłkowej jest uprawniony do przeprowadzania kontroli ubezpieczonych oraz osób po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego w zakresie prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem. Uprawnienie takie przysługuje również płatnikom składek, którym powierzono wypłatę zasiłków, a także płatnikom kontrolującym prawidłowość wykorzystywania zwolnień na potrzeby wypłaty wynagrodzenia chorobowego z art. 92 Kodeksu pracy.

W razie wątpliwości, czy zwolnienie było wykorzystywane niezgodnie z jego celem, rozstrzygać będzie właściwa jednostka ZUS, w razie potrzeby korzystając z opinii lekarza, który wystawił zwolnienie, albo lekarza orzecznika.

Kontrola ma służyć ustaleniu, czy osoba przebywająca na zwolnieniu nie wykonuje pracy zarobkowej albo nie podejmuje aktywności sprzecznej z celem zwolnienia. W przypadku zasiłku opiekuńczego kontrola może dodatkowo obejmować ustalenie, czy poza ubezpieczonym nie ma innych domowników, którzy mogliby zapewnić opiekę – z wyjątkiem opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.

Przepisy wskazują również, że kontrola ma być przeprowadzana w miarę potrzeb, bez ustalania z góry stałych terminów, a szczególnie nasilana w okresach zwiększonej absencji chorobowej lub opiekuńczej. Co istotne, kontrola powinna być prowadzona przy użyciu środków adekwatnych i proporcjonalnych do celu, z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz innych osób przebywających w miejscu kontroli. Nie może też powodować ryzyka pogorszenia stanu zdrowia ani zakłócać procesu leczenia lub rekonwalescencji.

ZUS zyskał nowe narzędzia kontroli

Nowelizacja wzmacnia również uprawnienia ZUS w zakresie kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich.

Na podstawie znowelizowanego art. 59 ustawy zasiłkowej, ZUS może skierować ubezpieczonego na badanie do lekarza orzecznika albo lekarza konsultanta (zarówno w wyznaczonym miejscu, jak i w miejscu pobytu chorego). Może również skierować ubezpieczonego na badania pomocnicze, żądać dokumentacji medycznej od wystawiającego zaświadczenie lekarskie lub od podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, a także zażądać od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji. Ubezpieczony będzie przy tym zobowiązany udostępnić posiadaną dokumentację medyczną lekarzowi przeprowadzającemu badanie.

Praca przy kilku tytułach ubezpieczenia – nowy wyjątek od 2027 r.

Istotna zmiana zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2027 r. Dotyczy ona osób, które mają więcej niż jeden tytuł do ubezpieczeń społecznych. Co do zasady, przy kilku tytułach ubezpieczenia niezdolność do pracy z powodu choroby dotyczy każdego z tych tytułów, dla których odrębnie wystawia się zwolnienie od pracy. Nowe przepisy przewidują jednak wyjątek: jeżeli praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana ze względu na jej rodzaj, to na żądanie ubezpieczonego można nie wystawić zwolnienia od pracy z tego tytułu.

W praktyce oznacza to, że osoba, która nie może wykonywać jednej pracy, ale ze względu na stan zdrowia nadal może wykonywać inną, będzie mogła w określonych warunkach kontynuować aktywność zawodową w tym drugim zakresie. Przykładowo uraz uniemożliwiający pracę fizyczną nie zawsze musi wykluczać wykonywanie pracy biurowej. Ubezpieczony będzie jednak musiał poinformować płatnika składek o okresie, na który zostało mu wystawione zwolnienie z innego tytułu.

Co to oznacza w praktyce?

W praktyce dla pracowników zmiana przepisów oznacza większą jasność, ale również większą odpowiedzialność za sposób korzystania ze zwolnienia lekarskiego. Kluczowe będzie ustalenie, czy dana aktywność pozostaje zgodna z celem zwolnienia, a więc czy nie utrudnia leczenia, nie przedłuża rekonwalescencji i nie ma charakteru zarobkowego. 

Dla pracodawców zmiany są zaś istotne przede wszystkim z perspektywy organizacji pracy i kontroli absencji. Pracodawca nie powinien oczekiwać od pracownika wykonywania zadań podczas zwolnienia, nawet incydentalnie, jeżeli miałoby to wynikać z polecenia służbowego. Nowe przepisy wyraźnie przesądzają bowiem, że polecenie pracodawcy nie może stanowić „istotnej okoliczności” usprawiedliwiającej podjęcie czynności w okresie zwolnienia. 

Autor:

Paulina Olszańska-Zimnoch

aplikantka radcowska